1. Малады чалавек з Пухавічаў
Анатоль Вольны, сапраўднае імя — Анатоль Іўсты́навіч Ажгірэ́й, нарадзіўся 2 сьнежня 1902 году на станцыі Пухавічы ў Ігуменскім павеце Менскай губэрні. Ён жыў у час вялікіх пераменаў, калі стары сьвет разбураўся, а новыя ідэі ды палітычныя рухі фармавалі жыцьцё цэлага пакаленьня.
Пасьля заканчэньня пачатковай школы ў 1911 годзе ён паступіў у Ігуменскую гімназію. Пазьней, у 1920–1921 гадах, добраахвотнікам служыў у Чырвонай арміі і ўдзельнічаў у баях зь белапольскімі войскамі. Пасьля дэмабілізацыі вярнуўся да цывільнага жыцьця і пачаў працаваць у журналістыцы.
Ён працаваў у ЦК ЛКСМБ і рэдагаваў газэту «Юный пахарь», якая з 1924 году выходзіла пад беларускай назвай «Малады араты». Адначасова вучыўся ў Беларускім дзяржаўным унівэрсытэце. У гэты пэрыяд літаратура стала для яго ня толькі спосабам самавыяўленьня, але і магчымасьцю расказваць пра людзей, іхныя мары, страхі ды штодзённае жыцьцё.
2. Літаратурнае жыцьцё Менску
У 1920–1930-х гадах Анатоль Вольны быў актыўным удзельнікам літаратурна-мастацкага руху ў Беларусі. У 1923 годзе ён стаў адным з ініцыятараў стварэньня літаратурнага аб’яднаньня «Маладняк» і першым рэдактарам аднайменнага часопіса.
«Маладняк» аб’яднаў маладых беларускіх пісьменьнікаў, якія імкнуліся разьвіваць нацыянальную літаратуру і шукалі новыя формы для сваіх твораў. Вольны належаў да пакаленьня аўтараў, якія спрабавалі спалучаць літаратурныя экспэрымэнты з тэмамі сучаснага жыцьця.
З 1928 году ён супрацоўнічаў з часопісам «Полымя», а ў 1934 годзе стаў сябрам Саюзу пісьменьнікаў БССР.
Ягоная творчасьць ахоплівала паэзію, прозу, журналістыку, гумар і драматургію. У 1924 годзе разам з А. Александровічам ён выдаў зборнік паэзіі «Камсамольская нота». У 1926 годзе выйшла ягоная паэтычная кніга «Чарнакудрая радасьць», а ў 1927 годзе — «Табе».
У сваіх творах пісьменьнік зьвяртаўся да розных бакоў чалавечага жыцьця, спалучаючы назіральнасьць, эмацыйнасьць і цікавасьць да незвычайных сюжэтаў.
3. Прыгоды, гумар і нечаканыя сюжэты
Анатоль Вольны зрабіў прыкметны ўнёсак у разьвіцьцё прыгодніцкай прозы на беларускай мове. Ягоныя творы вылучаліся дынамічным апавяданьнем, увагай да чалавечых характараў і ўменьнем знаходзіць незвычайнае ў звычайных сытуацыях.
У 1925 годзе выйшаў раман «Ваўчаняты», напісаны ў сааўтарстве з А. Александровічам і А. Дударом. Сярод іншых ягоных празаічных твораў — аповесьці «Два» (1925) і «Антон Савіцкі» (1927), якая друкавалася ў газэце «Савецкая Беларусь».
Пісьменьнік таксама працаваў у гумарыстычным жанры. У 1927 годзе выйшаў «Зборнік фэльетонаў», а ў 1932 годзе — кніга гумарэсак і фэльетонаў «Суседзі». Гэтыя творы ён публікаваў пад псэўданімам «Алёша».
Вольны пісаў і для тэатру. Сярод ягоных п’есаў і драматызаваных агітжартаў — «Калі дзяк гаворыць праўду», «Міколка» і «У агранома», напісаныя ў 1924 годзе. У 1932 годзе разам з Р. Кобецам ён стварыў камэдыю «Ратуй, божа!».
Разнастайнасьць жанраў сьведчыць пра імкненьне пісьменьніка знаходзіць розныя спосабы размовы з чытачом — ад сур’ёзнай прозы да сатыры і камэдыі.
4. Са старонкі на кінаэкран
Анатоль Вольны быў ня толькі пісьменьнікам, але і адным з прадстаўнікоў раньняй беларускай кінадраматургіі. Ён працаваў над сцэнарамі, якія пераносілі літаратурныя сюжэты на экран і дапамагалі фармаваць нацыянальнае кінамастацтва.
Паводле ягоных сцэнараў былі пастаўленыя фільмы «Хвоі гамоняць» (1929, разам з К. Дзяржавіным), «Гатэль «Савой»» (1930), «У агні народжаная» (1930), «Сонечны паход» (1931) і «Новая радзіма» (1935).
У 1935 годзе таксама выйшла ягоная кінааповесьць «Шасцідзясятая паралель».
Праца ў кіно дала Вольнаму магчымасьць расказваць гісторыі ня толькі словамі, але і праз вобразы, рух і дзеяньне. Ён належаў да пакаленьня беларускіх аўтараў, якія дапамагалі разьвіваць літаратуру і кінэматограф у пэрыяд значных культурных і палітычных пераменаў.
5. Ноч, якая прымусіла пакаленьне замаўчаць
У 1930-х гадах палітычныя рэпрэсіі ў Савецкім Саюзе ўсё мацней уплывалі на культурнае жыцьцё. Беларускія пісьменьнікі, журналісты і дзеячы мастацтва станавіліся мішэнямі перасьледу. Для многіх прадстаўнікоў літаратурнага пакаленьня, да якога належаў Анатоль Вольны, творчы шлях абарваўся гвалтам.
4 лістапада 1936 году пісьменьніка арыштавалі ў Менску. Пазьней ягонае імя трапіла ў сьпіс аўтараў, чые кнігі належала канфіскоўваць зь бібліятэк і кнігарняў. Загад Галоўліту БССР № 33 ад 3 чэрвеня 1937 году прадугледжваў спальваньне ўсіх кніг Анатоля Вольнага.
28 кастрычніка 1937 году пазасудовы орган НКВД асудзіў яго да найвышэйшай меры пакараньня паводле абвінавачаньня ў прыналежнасьці да «контрарэвалюцыйнай арганізацыі». Наступнага дня, 29 кастрычніка 1937 году, яго расстралялі ў менскай турме НКВД. Яму было 34 гады.
Вольны стаў адной з шматлікіх ахвяраў палітычных рэпрэсіяў, якія нанесьлі велізарную шкоду беларускай культуры і зьнішчылі цэлае пакаленьне пісьменьнікаў, паэтаў і мастакоў слова.
3 сьнежня 1957 году ён быў рэабілітаваны Ваеннай калегіяй Вярхоўнага суда СССР.
Гістарычная заўвага
Анатоль Вольны — беларускі паэт, празаік, журналіст і кінадраматург, адзін з прадстаўнікоў пакаленьня, якое фармавала новую беларускую літаратуру ў 1920–1930-х гадах. Ягоная творчая спадчына ахоплівае паэзію, прыгодніцкую прозу, гумарыстычныя творы, п’есы і кінасцэнары.
У 1935 годзе яму было нададзенае званьне заслужанага дзеяча мастацтваў Беларускай ССР. Ягонае жыцьцё абарвалася ў выніку сталінскіх рэпрэсіяў, але імя і творы Анатоля Вольнага застаюцца часткай гісторыі беларускай літаратуры і кінэматографа.