Разьдзел 1. Дзяцінства паміж двума сьветамі
Мойшэ Кульбак нарадзіўся 20 сакавіка 1896 году ў Смаргоні, мястэчку на тэрыторыі сучаснай Беларусі. У той час гэты рэгіён уваходзіў у склад Расейскай імпэрыі і быў домам для супольнасьцяў з рознымі мовамі, рэлігійнымі традыцыямі і культурнымі ідэнтычнасьцямі.
Кульбак гадаваўся ў габрэйскай сям’і і атрымаў адукацыю, якая спалучала сучаснае навучаньне з традыцыйным рэлігійным вывучэньнем. Ён наведваў дзяржаўную габрэйскую школу і хедэр — традыцыйную габрэйскую пачатковую школу, дзе дзеці вывучалі іўрыт і рэлігійныя тэксты. Пазьней ён працягнуў адукацыю ў ешывах, у тым ліку ў вядомай навучальнай установе ў Валожыне.
Гэты досьвед пазнаёміў яго зь некалькімі спосабамі разуменьня сьвету. Традыцыйныя габрэйскія тэксты прапаноўвалі гісторыі, спрэчкі, тлумачэньні і пытаньні, якія перадаваліся з пакаленьня ў пакаленьне. Навакольныя мястэчкі і супольнасьці давалі яму іншую адукацыю: рытмы штодзённага жыцьця, галасы суседзяў і сумесь культураў, якія фармавалі гэты рэгіён.
Для маладога чалавека, якому наканавана было стаць пісьменьнікам, гэты сьвет быў поўны гісторый. Старажытныя традыцыі існавалі побач з сучаснымі ідэямі, а звыклыя мясцовыя ўражаньні маглі зьвязвацца з пытаньнямі, значна шырэйшымі за межы аднаго мястэчка.
У пазьнейшай творчасьці Кульбак абапіраўся на гэтую багатую спадчыну. Габрэйскі фальклёр і містычная думка сталі важнымі складнікамі яго літаратурнага ўяўленьня, але ён таксама выходзіў за межы традыцыі, дасьледуючы зьменлівыя формы і ідэі сучаснай эўрапейскай літаратуры.
Ягонае дзяцінства не вызначыла ўсіх кірункаў, у якіх разьвівалася ягоная творчасьць. Яно дало яму нешта больш трывалае: культурную мову, празь якую ён мог разважаць пра гісторыю, веру, ідэнтычнасьць і няпэўную будучыню навакольнага сьвету.
Разьдзел 2. Настаўнік, які знайшоў сваю мову
Падчас Першай сусьветнай вайны Кульбак працаваў настаўнікам у Коўне, які тады быў вядомы таксама пад нямецкай і расейскай назвамі — Kovno або Kowno. Праца настаўніка давала яму магчымасьць штодня кантактаваць з маладымі людзьмі, чыё жыцьцё, як і жыцьцё іхніх сем’яў, фармавалася ў пэрыяд вялікіх узрушэньняў.
Спачатку Кульбак пісаў вершы на іўрыце. Неўзабаве ён перайшоў на ідыш — мову, на якой размаўлялі многія габрэйскія супольнасьці Ўсходняй Эўропы. Гэты выбар далучыў яго да літаратурнай культуры, якая імкліва разьвівалася, знаходзіла новых чытачоў і стварала новыя мастацкія формы.
У 1916 годзе быў надрукаваны ягоны верш Shterndl, што азначае «Маленькая зорка». Ён стаў шырока вядомым, а пазьней на ягоныя словы склалі папулярную песьню. Верш, які пачынаўся як твор аднаго аўтара, цяпер мог выходзіць за межы старонкі і жыць у памяці ды галасах іншых людзей.
У 1919 годзе Кульбак пераехаў у Вільню — горад з багатым габрэйскім культурным і інтэлектуальным жыцьцём. У 1920 годзе там выйшаў ягоны першы зборнік паэзіі Shirim — Вершы, надрукаваны на ідышы.
Для Кульбака літаратура станавілася чымсьці большым, чым асабістым захапленьнем. Ён удзельнічаў у культурным жыцьці, якое выкарыстоўвала літаратуру, каб дасьледаваць досьвед звычайных людзей, спадчыну габрэйскай традыцыі і магчымасьці сучаснай габрэйскай ідэнтычнасьці.
Ідыш быў ня проста сродкам зносінаў. У руках такіх пісьменьнікаў, як Кульбак, гэтая мова стала здольнай перадаваць складаныя філязофскія пытаньні, яркія гарадзкія сцэны, гумар, тугу і цэлыя ўяўныя сьветы.
Неўзабаве ягоная творчасьць вывела яго за межы Вільні — у шырэйшы літаратурны сьвет Эўропы.
Разьдзел 3. Гарады ў ягоным уяўленьні
З 1920 да 1923 году Кульбак жыў у Бэрліне — адным з галоўных цэнтраў мастацкіх экспэрымэнтаў і інтэлектуальных дыскусіяў. Горад зьбіраў людзей з розных краінаў і традыцыяў, у тым ліку пісьменьнікаў, якія шукалі новыя формы паэзіі, тэатру і прозы.
Бэрлін рэзка кантраставаў з рэлігійнымі школамі і невялікімі супольнасьцямі, якія сфармавалі раньні сьвет Кульбака. Ягоныя вуліцы, тэатры, галерэі і літаратурныя колы адлюстроўвалі сьвет, які хутка мяняўся пасьля Першай сусьветнай вайны.
Кульбак успрымаў элемэнты сучаснай эўрапейскай культуры, працягваючы пры гэтым абапірацца на габрэйскую гісторыю, фальклёр і містыку. У ягонай творчасьці разьвівалася адметнае спалучэньне традыцыйнага і экспэрымэнтальнага.
Сярод ягоных значных твораў быў раман Meshiekh ben Froim, апублікаваны ў 1924 годзе і вядомы па-ангельску як The Messiah of the House of Ephraim — Мэсія з дому Эфраіма. Твор абапіраўся на габрэйскія містычныя традыцыі і гістарычнае ўяўленьне, ператвараючы спадчынныя ідэі ў сучасную літаратурную прозу.
Ён таксама напісаў раман Montog, або Панядзелак, апублікаваны ў 1926 годзе, і паэму Vilne, прысьвечаную Вільні і апублікаваную ў тым самым дзесяцігодзьдзі. У гэтых творах гарады і супольнасьці былі ня проста месцамі дзеяньня: яны станавіліся прасторамі, дзе сутыкаліся памяць, вера, гісторыя і сучаснае жыцьцё.
Кульбак ня проста апісваў месцы, дзе жыў. Ён пераўтвараў іх з дапамогай словаў. Горад мог стаць сном, гістарычнай загадкай або тэатрам, у якім людзі спрабавалі зразумець уласны час.
Вярнуўшыся ў Вільню, ён выкладаў у габрэйскіх школах і настаўніцкай сэмінарыі, працягваючы пісаць літаратурную крытыку і мастацкія творы. У 1927 годзе яго абралі старшынём Віленскага габрэйскага ПЭН-клюбу, што сьведчыла пра ягоны аўтарытэт у літаратурным асяродзьдзі.
Да таго часу ягоная творчасьць ужо стала часткай шырэйшай дыскусіі пра будучыню габрэйскай літаратуры ва Ўсходняй Эўропе.
Разьдзел 4. «Зэльмэняне» і сьвет, які зьмяняўся
У 1928 годзе Кульбак пераехаў у Менск, дзе далучыўся да іншага, але цесна зьвязанага культурнага асяродзьдзя. Менск стаў важным цэнтрам літаратурнага жыцьця на ідышы ў савецкай Беларусі, і горад пазнаёміў яго з пісьменьнікамі, рэдактарамі, перакладчыкамі і дзеячамі культурных установаў.
Ён працаваў у літаратурным асяродзьдзі ідышу і перакладаў беларускую паэзію на ідыш. Пераклад дазваляў літаратурным ідэям перасякаць моўныя межы, адкрываючы творчасьць адной культурнай супольнасьці для чытачоў іншай.
Уласная творчасьць Кульбака працягвала разьвівацца. Адным з найбольш вядомых ягоных твораў сталі Zelmenyaner — празаічны твор, які выходзіў часткамі ў 1931 і 1935 гадах. У ім адлюстраваныя габрэйская сям’я і сьвет, які зьмяняецца вакол яе. З дапамогай гумару, сацыяльных назіраньняў і багатага адчуваньня штодзённага жыцьця аўтар паказваў пераўтварэньні, што закраналі габрэйскае грамадзтва.
Ягоная творчасьць магла быць гуллівай і сатырычнай, але за гумарам хаваліся сур’ёзныя пытаньні. Што адбываецца з сям’ёй, калі яе традыцыі сутыкаюцца з імкліва зьменлівым палітычным і сацыяльным ладам? Як людзі захоўваюць сваю ідэнтычнасьць, калі навакольны сьвет навязвае ім новыя спосабы жыцьця? Ці можа супольнасьць зьмяняцца, не губляючы ўсяго, што рабіла яе адметнай?
Кульбак падыходзіў да такіх пытаньняў празь персанажаў, сцэны, успаміны і ўяўныя літаратурныя структуры, а не праз простыя адказы.
Аднак культурны сьвет, у якім ён працаваў, рабіўся ўсё больш небясьпечным. Савецкія ўлады ўзмацнялі ціск на пісьменьнікаў і мастакоў, патрабуючы ад іх адпавядаць афіцыйным палітычным чаканьням. Культурную незалежнасьць маглі ўспрымаць як падазроную, а сувязі па-за межамі Савецкага Саюзу выкарыстоўваць для вылучэньня абвінавачаньняў у нелаяльнасьці.
Літаратурныя дасягненьні Кульбака ня здолелі абараніць яго ад гэтай атмасфэры. Той самы сьвет, які даваў магчымасьці для публікацыяў і культурнага абмену, ператвараўся ў месца, дзе пісьменьнікаў маглі асудзіць празь іхнае паходжаньне, сувязі або меркаваныя ідэалягічныя адрозьненьні.
Прастора для незалежнага мастацкага выказваньня звужалася, і наступствы неўзабаве сталі катастрафічнымі.
Разьдзел 5. Голас, які гісторыя ня здолела сьцерці
У 1937 годзе, падчас Вялікага тэрору, савецкія ўлады разгарнулі перасьлед пісьменьнікаў, інтэлектуалаў і прадстаўнікоў культурных супольнасьцяў па ўсёй краіне.
Кульбака арыштавалі 11 верасьня 1937 году. Яго абвінавацілі ў антысавецкай дзейнасьці і меркаваных сувязях з польскай выведкай. Гэтыя абвінавачаньні былі часткай шырэйшай практыкі палітычных рэпрэсіяў, падчас якой супраць людзей, абвешчаных ворагамі дзяржавы, выкарыстоўвалі сфабрыкаваныя або палітычна матываваныя справы.
28 кастрычніка 1937 году вайсковы трыбунал прысудзіў яго да сьмяротнага пакараньня. Прысуд быў выкананы ў Менску 29 кастрычніка.
Яму быў сорак адзін год.
Ягоная сьмерць стала часткай шырэйшай катастрофы для габрэйскага і беларускага культурнага жыцьця. Пісьменьнікаў і інтэлектуалаў расстрэльвалі, зьнявольвалі або прымушалі маўчаць. Іхныя сем’і заставаліся ў няведаньні, а кнігі і п’есы маглі зьнікаць з грамадзкага жыцьця.
На працягу многіх гадоў абставіны лёсу Кульбака заставаліся невядомымі. Ягоныя апошнія дні былі ахутаныя непраўдзівай інфармацыяй і няпэўнасьцю, а месца, дзе знаходзіліся ягоныя парэшткі, так і не было ўстаноўленае паводле дакумэнтаў, даступных пазьнейшым дасьледнікам.
У 1956 годзе Кульбак быў рэабілітаваны. Гэтае рашэньне паставіла пад сумнеў абвінавачаньні супраць яго, але ня здолела вярнуць адабраныя гады або творы, якія ён яшчэ мог бы напісаць.
Аднак ягоная літаратурная спадчына захавалася. Мэсія з дому Эфраіма, Панядзелак, Зэльмэняне, ягоная паэзія і п’есы працягвалі прыцягваць увагу чытачоў і дасьледнікаў, зацікаўленых багацьцем сучаснай літаратуры на ідышы.
Гісторыя Кульбака нагадвае нам, што жыцьцё пісьменьніка і ягоная творчасьць ня заўсёды ідуць адным шляхам. Жыцьцё можа абарвацца праз палітычны гвалт, у той час як кнігі працягваюць падарожнічаць праз пакаленьні і межы.
Гарады, якія ён ведаў, зьмяніліся. Мовы вакол яго зьмяніліся. Палітычны сьвет, які яго зьнішчыў, адышоў у гісторыю.
Але пытаньні, якія гучаць у ягоных творах, застаюцца актуальнымі: як людзі жывуць з памяцьцю, як супольнасьці рэагуюць на зьмены і як уяўленьне дапамагае захаваць усю складанасьць чалавечага досьведу.
Пісьменьнік ня можа кантраляваць тое, што гісторыя робіць зь ягоным жыцьцём. Але ацалелы верш, наноў адкрыты раман або перакладзеная старонка могуць аднавіць размову, якую нехта калісьці спрабаваў прымусіць замаўчаць.