Rozdział 1. Rodzina z pogranicza
Klaudiusz Duż-Duszewski (po białorusku: Klaudzij Duž-Dušeŭski) urodził się w 1891 roku w Głębokiem, należącym wówczas do guberni wileńskiej Imperium Rosyjskiego, na obszarze dzisiejszej Białorusi. Była to kraina kształtowana przez wielowiekowe kontakty między społecznościami białoruskimi, litewskimi i polskimi.
W historii jego rodziny splatało się kilka różnych tradycji. Ze strony matki wywodził się z polskiej szlachty związanej z dawnym powiatem połockim. Jego ojciec, Stepan, pochodził z rodziny chłopskiej i pracował w budownictwie. Rodzice określali podobno siebie jako „Białorusinów polskiej kultury”. To sformułowanie odzwierciedla tożsamość ukształtowaną przez język, wykształcenie, pamięć rodzinną i dziedzictwo dawnej Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
Dla Klaudiusza te elementy nie musiały być ze sobą sprzeczne. Historii tego regionu nie dało się sprowadzić do granic, które pojawiły się później. Wielkie Księstwo Litewskie władało rozległymi ziemiami, które z czasem weszły w skład Białorusi, a kultura polska i tradycje szlacheckie wywierały wpływ na wiele rodzin w całym regionie.
Jako dziecko Klaudiusz pomagał ojcu w pracach budowlanych: uczył się rysować plany i obliczać koszty, a także obserwował, jak wznoszono budynki i mosty. Umiejętności te skierowały go na drogę inżynierii i architektury.
Podczas studiów w Wilnie zetknął się z białoruskimi działaczami kultury i rozwijającym się ruchem odrodzenia narodowego. Zaczął uważać się za część ruchu białoruskiego i popierał jego dążenia do stworzenia własnego państwa i kultury.
To właśnie stało się cechą charakterystyczną jego życia publicznego: rodzinne korzenie łączyły go z pograniczem litewsko-polско-białoruskim, działalność polityczna służyła białoruskiemu ruchowi narodowemu, a późniejsza kariera architektoniczna związała się ściśle z Litwą.
Rozdział 2. Flaga narodu poszukującego swojej przyszłości
W 1917 roku rewolucja lutowa otworzyła nowe możliwości dla ruchów narodowych na obszarze dawnego Imperium Rosyjskiego. Białoruscy działacze zaczęli poszukiwać symboli, które mogłyby reprezentować ich naród i jego dążenia do samorządności.
Duż-Duszewskiemu powszechnie przypisuje się zaprojektowanie w 1917 roku biało-czerwono-białej flagi. W późniejszych wspomnieniach autobiograficznych sam opisywał, jak przygotował kilka projektów, z których jeden został zaakceptowany: biały, czerwony, biały.
Popularna legenda opowiada, że pewnego lutowego wieczoru pracował nad projektem wśród starych książek i dyskusji prowadzonych przez innych działaczy. Podobno ktoś wybiegł z sąsiedniego pokoju i wykrzyknął: „Gdzie dwóch Białorusinów, tam trzy partie!”. Mówi się, że ta uwaga zainspirowała pomysł dwóch białych pasów rozdzielonych czerwonym. Scena ta stała się częścią kulturowej pamięci o fladze, choć współczesne źródła nie potwierdzają jej w sposób jednoznaczny. Bardziej wiarygodną podstawą jest własna relacja Duż-Duszewskiego, że przygotował kilka projektów i że przyjęto wersję biało-czerwono-białą.
Flaga stała się ważnym symbolem białoruskiego ruchu narodowego i była związana z Białoruską Republiką Ludową, proklamowaną w marcu 1918 roku. Proste zestawienie kolorów ułatwiało rozpoznawanie jej podczas zgromadzeń i noszenie przez ludzi wierzących, że Białoruś może sama decydować o swoim losie.
Rozdział 3. Pogoń, Vytis i polityka wspólnego dziedzictwa
Biało-czerwono-biała flaga nie była jedynym historycznym symbolem, na którym opierali się twórcy państwowości białoruskiej. Białoruska Republika Ludowa przyjęła również Pogoń — wizerunek konnego rycerza wywodzący się z tradycji heraldycznej Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Na Litwie symbol ten nosi nazwę Vytis i jest herbem współczesnego państwa litewskiego. Pokazuje to, że dziedzictwo Wielkiego Księstwa jest wspólne, jednak każdy naród zachował je i interpretuje na swój sposób: Litwini po odzyskaniu niepodległości uznają Vytis za znak ciągłości swojej państwowości, podczas gdy białoruscy działacze wybrali Pogoń jako historyczny argument przemawiający za prawem ich państwa do istnienia.
Niektórzy białoruscy działacze rozważali również możliwość współpracy z Litwą, mając nadzieję na ochronę przed naciskami ze strony Polski i bolszewickiej Rosji. Plany takie nie były wyłącznie białoruskim marzeniem: w latach 1918–1919 litewscy i białoruscy politycy prowadzili rozmowy na temat możliwości utworzenia wspólnego organizmu państwowego. Opinie w tej sprawie były jednak podzielone zarówno na Litwie, jak i wśród Białorusinów, a ich interesy polityczne nie były identyczne.
Sytuację dodatkowo komplikował fakt, że w 1920 roku Polska zajęła Wilno i Wileńszczyznę, które Litwa uważała za swoją stolicę. Wspólne średniowieczne dziedzictwo nie oznaczało, że współczesne ruchy narodowe miały te same cele.
Duż-Duszewski działał w tym złożonym środowisku politycznym jako białoruski działacz i dyplomata. Jego historia pokazuje, jak symbol historyczny może łączyć pamięć z nowoczesnymi aspiracjami politycznymi, nie zacierając odrębnej tożsamości Białorusi i Litwy.
Rozdział 4. Białoruski polityk i litewski architekt
W 1919 roku Duż-Duszewski został przedstawicielem dyplomatycznym Białoruskiej Republiki Ludowej w regionie bałtyckim. Starał się bronić interesów Białorusi w czasach, gdy granice i polityczna przyszłość Europy Wschodniej pozostawały niepewne.
W 1921 roku został aresztowany przez polskie władze, a po zwolnieniu przeniósł się wraz z rodziną do Kowna, ówczesnej tymczasowej stolicy Republiki Litewskiej. Rozpoczął się nowy etap jego życia zawodowego, jednak nie wyrzekł się ani białoruskiej tożsamości, ani swoich przekonań politycznych.
W Kownie studiował inżynierię lądową na Uniwersytecie Litewskim, który ukończył w 1927 roku. Następnie pracował w branży inżynieryjnej i architektonicznej, przyczyniając się do kształtowania nowoczesnej przestrzeni zabudowanej Litwy. Wśród jego projektów znalazły się budynki pocztowe, obiekty przemysłowe i inna infrastruktura publiczna.
Na tym etapie życia stał się litewskim architektem w sensie zawodowym i wniósł znaczący wkład w rozwój architektury tego kraju. Jednocześnie nadal wspierał białoruską działalność kulturalną i oświatową na Litwie.
To rozróżnienie ma znaczenie. Życie Duż-Duszewskiego nie było historią wyboru jednej prostej tożsamości i odrzucenia wszystkich pozostałych. W jego biografii współistniały białoruska działalność polityczna, polskie szlacheckie pochodzenie i trwały wkład w rozwój Litwy.
Podczas niemieckiej okupacji został uwięziony, ponieważ odmówił współpracy z władzami okupacyjnymi i pomagał Żydom. Litwa uhonorowała później jego wysiłki na rzecz ratowania ludzi, przyznając mu pośmiertne odznaczenie.
Rozdział 5. Dziedzictwo ponad granicami
Klaudiusz Duż-Duszewski zmarł w 1959 roku, przeżywszy okupację nazistowską i sowieckie prześladowania. Nie doczekał chwili, gdy biało-czerwono-biała flaga stała się flagą niepodległej Białorusi w 1991 roku.
Dziś jego dziedzictwo należy do kilku powiązanych ze sobą narracji, z których każdą należy rozpatrywać w jej własnym kontekście. Na Białorusi jest pamiętany jako postać narodowa i powszechnie uznawany autor biało-czerwono-białej flagi. Na Litwie wspomina się go jako architekta, który pomógł nadać nowoczesny wygląd Kownu, a także jako człowieka ratującego innych podczas okupacji. Historia jego rodziny odzwierciedla dawny świat kulturowy Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w tym tradycje polskiej szlachty dawnego powiatu połockiego.
Te związki nie wykluczają się wzajemnie. Ukazują wielowarstwową tożsamość pogranicza, gdzie pochodzenie rodzinne, przekonania polityczne, język i życie zawodowe nie zawsze mieszczą się w jednej kategorii narodowej.
Historia Duż-Duszewskiego zachęca nas do pamiętania o przeszłości bez jej nadmiernego upraszczania. Człowiek może odziedziczyć złożoną historię rodzinną, poświęcić działalność polityczną jednemu ruchowi narodowemu, a jednocześnie wnieść trwały wkład zawodowy w innym kraju.
Zaprojektowana przez niego flaga stała się symbolem białoruskich aspiracji, a zaprojektowane budynki weszły w skład litewskiego dziedzictwa architektonicznego. Jego życie przypomina, że historia tego regionu jest wspólna, wzajemnie powiązana i bogatsza niż jakakolwiek pojedyncza etykieta.