Mychajł Semenko (1892–1937): Poeta, który na nowo zdefiniował poezję ukraińską

Rozdział 1. Chłopiec, który słyszał miastonDawno, dawno temu, w krainie rozległych pól i starych wiosek żył chłopiec imieniem Mychajł, który wierzył, że świat do niego przemawia.nWiatr szeptał wśród łanów pszenicy, koła przejeżdżających wozów śpiewały ciche piosenki, a krople deszczu stukały w szyby niczym niecierpliwe palce.nAle najgłośniej ze wszystkiego mówiło miasto.nTramwaje turkotały na ulicach, zegary spierały się ze sobą, a kominy wypuszczały w niebo ciemne obłoki, wijące się niczym olbrzymie znaki zapytania.n„Dlaczego wiersz musi zawsze brzmieć tak jak wiersze napisane wcześniej?” — zastanawiał się Mychajł.nJego nauczyciel wolał wiersze przestrzegające znanych zasad, a dorośli uśmiechali się za każdym razem, gdy chłopiec zadawał nietypowe pytania.n„Bo tak właśnie pisze się poezję” — odpowiadali.nMychajł wyjrzał przez okno klasy na tramwaj, który z brzękiem skręcał za róg.n„Może poezja po prostu zapomniała, jak słuchać” — szepnął.nTego wieczoru otworzył zeszyt i napisał wers o tramwaju, który marzył o tym, by stać się kometą.nWers wyglądał na stronie dziwnie.nMychajł się uśmiechnął.nPo raz pierwszy poczuł, że wiersz może otworzyć drzwi, których nikt wcześniej nie zauważył.nRozdział 2. Muzeum starych słównMinęły lata i Mychajł został poetą.nPewnej zimowej nocy śniło mu się, że odkrył muzeum pełne wierszy. Muzeum stało pośrodku cichego placu, a jego okna lśniły w świetle srebrnego księżyca.nWewnątrz każdy wiersz był zamknięty w szklanej gablocie.nNiektóre oprawiono w złote ramy, inne ozdobiono aksamitnymi wstążkami, a jeszcze inne spoczywały na marmurowych postumentach pod tabliczkami z napisami: Doskonałe. Nietykalne. Nigdy nie zmieniać.nW stronę Mychajła poczłapał stary dozorca.n„Te wiersze są bezcenne” — powiedział. „Nikomu nie wolno zmienić ani jednego słowa”.n„A co, jeśli jakieś słowo zechce wyruszyć w podróż?” — zapytał Mychajł.n„Słowa nie podróżują”.n„A jeśli zechcą latać?”n„Słowa nie latają”.nMychajł podszedł do gabloty, w której znajdowało się maleńkie słowo: jutro.nDrżało, gdy na nie patrzył.nPrzyłożył dłoń do szyby i nagle słowo wysunęło się na wolność. Zaczęło fruwać po sali, zostawiając za sobą srebrzysty ślad.nPotem z kolejnej gabloty wydostała się wolność, a za nią miasto, marzenie i możliwość.nWkrótce setki słów mknęły przez muzeum niczym barwne ptaki.nDozorca próbował je złapać, ale wymykały mu się spomiędzy palców\.n„Stójcie!” — krzyknął. „Niszczysz kolekcję!”n„Nie” — odparł Mychajł. „Pozwalam jej oddychać”.nObudził się przed świtem, a obok niego leżał otwarty zeszyt.nMuzeum zniknęło, ale jego okna pozostały w wyobraźni chłopca.nZaczął pisać wiersze, które łamały znane schematy, przestawiały słowa i podważały przekonanie, że poezja musi zawsze wyglądać i brzmieć tak samo.nNazwę dla tej wolności znalazł w eksperymencie.nInni nazwaliby ją ukraińskim futuryzmem.nRozdział 3. Miasto niemożliwych maszynnWkrótce Mychajł wyobraził sobie kolejne miejsce: miasto, w którym budynki potrafiły się poruszać, zegary pływać, a każda ulica miała własny rytm.nW samym centrum stała wielka maszyna zwana Silnikiem Jutra.nZbudowano ją z dzwonków tramwajowych, maszyn drukarskich, kół rowerowych, skrawków papieru i setek maleńkich trybików\.nMaszyna miała tylko jeden cel: tworzyć nowe sposoby patrzenia na świat.nKażdego ranka ludzie gromadzili się wokół niej.nPiekarz prosił o lepszy piec.nMuzyk prosił o melodię.nDziecko prosiło o schody, które mogłyby wspiąć się aż do chmur.nJednak silnik milczał.nJego tryby obróciły się raz, po czym stanęły.n„Jest zepsuty” — orzekł burmistrz.n„Może potrzebuje paliwa” — powiedział mechanik.n„A może potrzebuje nowego projektu” — zasugerował malarz.nMychajł przyjrzał się maszynie. Każdy trybik był wypolerowany, każde koło starannie ustawione, a wszystkie instrukcje zapisano zgodnie ze starym regulaminem.nWtedy zauważył coś dziwnego: w maszynie nie było miejsca na nieoczekiwany pomysł.nWziął czystą kartkę papieru i narysował drzwi tam, gdzie według regulaminu nigdy nie mogło ich być.nBurmistrz zmarszczył brwi.n„Tak się nie robi drzwi!”n„W takim razie może powinniśmy zrobić drzwi innego rodzaju” — odpowiedział Mychajł.nOtworzył wyimaginowane drzwi.nPodmuch wiatru przemknął przez silnik, rozrzucając papier po ulicach. Tryby zaczęły się obracać, a maszyna zadźwięczała niczym tysiąc maleńkich dzwoneczków\.nPiekarz otrzymał piec w kształcie słonecznika.nMuzyk odkrył melodię ukrytą w odgłosie deszczu.nDziecko wspięło się po schodach zbudowanych z chmur i wróciło z kieszenią pełną gwiazd.nMiasto nie stało się doskonałe.nStało się pełne możliwości.nI Mychajł zrozumiał, że nowy pomysł nie musi niszczyć wszystkiego, co stare. Wystarczy, że zrobi miejsce dla czegoś, co nigdy wcześniej nie istniało.nRozdział 4. Noc, w której zaginęły słowanPewnej jesieni nad miasto nadciągnęła szara mgła.nPrzemykała ulicami i podwórkami, wślizgiwała się pod drzwi i zasłaniała szyldy nad sklepami.nDo rana ludzie zapomnieli niektórych słów\.nKsięgarz nie potrafił już sobie przypomnieć słowa „pytanie”.nMuzyk zapomniał słowa „wolność”.nDzieci nie mogły odnaleźć słowa „jutro”.nIlekroć ktoś próbował wyrazić nieznaną myśl, z najwyższej wieży rozlegał się dzwon.n„Używajcie wyłącznie zatwierdzonych słów” — oznajmiał głos z wieży. „Nietypowe pomysły wprowadzają zamęt”.nPoczątkowo ludzie byli posłuszni.nMówili krótkimi zdaniami i powtarzali wciąż te same historie. Przestali wymyślać piosenki, ponieważ każda nowa melodia brzmiała zbyt odmiennie od poprzedniej.nSilnik Jutra zwalniał.nJego koła stygły, a miasto traciło kolory.nMychajł stał na placu z zeszytem w dłoniach.nWiedział, że słowa mogą być niebezpieczne dla tych, którzy boją się pytań. Wiedział jednak również, że milczenie nie zdoła na zawsze ochronić miasta.nZaczął więc pisać.nNapisał wiersz o oknie, które nie chciało pozostać zamknięte.nNapisał kolejny o maleńkim nasionku, które kiełkowało przez kamienny mur.nNapisał trzeci o ptaku niosącym niedokończoną pieśń ponad dachami.nPrzeczytał wiersze na głos.nMała dziewczynka przypomniała sobie słowo „jutro”.nKsięgarz przypomniał sobie słowo „pytanie”.nMuzyk przypomniał sobie słowo „wolność” i zaczął grać.nJeden po drugim ludzie odnajdywali zagubione słowa.nMgła nie zniknęła od razu. Niektórzy wciąż się bali, a wieża nadal biła na alarm.nAle miasto przypomniało sobie coś ważnego: słowo można ukryć, książkę można odebrać, a poetę można uciszyć — lecz myśl wciąż może przejść od jednej osoby do drugiej.nRozdział 5. Wiersz, który przetrwał zegarnWiele lat później Mychajł znalazł się w ciemnym pokoju z wąskim oknem.nMiasto na zewnątrz było ciche i nie słyszał już tramwajów\.nZostał aresztowany przez rząd, który bał się niezależnej myśli. Oskarżenia przeciwko niemu były częścią sfabrykowanej sprawy, a w październiku 1937 roku, podczas wielkiego terroru stalinowskiego, został stracony w Kijowie.nPrawdziwy Mychajł Semenko nie wrócił już do swojego biurka.nAle w świecie baśni Silnik Jutra zachował maleńki fragment jego wyobraźni, ukryty w najstarszym trybiku.nTrybik nie był większy od guzika.nPrzez lata leżał pod warstwą kurzu, podczas gdy miasto wokół niego się zmieniało. Ulice przebudowywano, budynki znikały, a kolejne pokolenia dorastały, nie znając nazwiska poety, który kiedyś rzucił wyzwanie zasadom.nPewnego wiosennego poranka do starej biblioteki weszło dziecko.nNa zapomnianej półce odkryło tomik wierszy.nNiektóre wersy wyglądały nietypowo. Niektóre słowa zdawały się przeskakiwać przez stronę. Wiersze nie zawsze zachowywały się tak, jak można było oczekiwać.nDziecko przeczytało jeden z nich na głos.nGdzieś pod miastem obrócił się maleńki trybik.nPotem kolejny.nWkrótce Silnik Jutra znów zaczął cicho pracować.nDziecko nie mogło przywrócić poety do życia ani cofnąć niesprawiedliwości, która odebrała mu życie. Mogło jednak czytać jego utwory, zadawać pytania i tworzyć coś nowego.nNa zewnątrz tramwaj z jasnym metalicznym brzękiem skręcił za róg.nDziecko otworzyło zeszyt i zaczęło pisać wiersz o tramwaju, który marzył o tym, by stać się kometą.nA gdzieś w wielkim mieście słów otworzyły się drzwi.nNie do przeszłości.nKu przyszłości.